Cümle Türleri TEOG Konu Anlatımı

Cümle Türleri TEOG Konu Anlatımı

CÜMLE TÜRLERİ

  1. Yüklemin yerine(öge dizilişine) göre cümleler:
  2. Kurallı Cümle
  3. Devrik Cümle
  4. Eksiltili (Kesik) Cümle

B.Yüklemin türüne göre cümleler:

  1. Fiil Cümlesi
  2. İsim Cümlesi

C.Anlam yönünden cümleler:

  1. Olumlu Cümle
  2. Olumsuz Cümle

3.Soru Cümlesi

4.Ünlem Cümlesi

5.Emir Cümlesi …

D.Yapısı(yargı sayısı)bakımından cümleler:

1.Tek Yüklemli Cümle(Basit Cümle)

2. İçinde Fiilimsi Olan

(Birleşik Cümle: a.Girişik Bir Cüm. b.İç İçe Bir. Cüm. c.Ki’li Bir. Cümle  d.Şartlı Bir. Cüm.)

3. Birden Çok Yüklemli Cümleler (Sıralı Cümleler)

4. İçinde Bağlaç Olan Cümleler (Bağlı Cümle)

  1. YÜKLEMİN YERİNE(ÖĞE DİZİLİŞİNE) GÖRE CÜMLELER
  2. a) Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi sonda olan cümledir.
  • Bütün gün sağda solda dolaştım.
  • Her sabah evden çıkmadan önce süt içerim.
  1. b) Devrik Cümle: Yüklemi sonda olmayan cümlelerdir:
  • Çok acı çekti zavallı kadın.
  • Maviydi gökyüzünün rengi.
  1. c) Eksiltili Cümle: Genellikle yüklemi, bazen de başka öğeleri kullanılmadığı halde yargı bildiren cümledir:
  • Seni bir daha görürsem…
  • Sanırım siz İzmirlisiniz, ben de… (İzmirliyim)
  • Yalçın topu kimden aldı? -Ali’den. (Yüklem düşmüş.)
  • Böyle başa böyle tıraş (yaraşır, layıktır) *Eski tas eski hamam

Arasözlü Cümle: Cümlede herhangi bir öğeyi veya cümleyi açıklamak için arada kullanılan sözlere arasöz denir.

  • Elif –küçük, sevimli bir kız- benden su istedi.
  • Arkadaşımı, Sevgi Öğretmeni, de görmüştüm oralarda.

Aracümleli Cümle: Bir cümlenin içinde yer alan ancak tümüyle bağımsız kuruluşta olan cümleye aracümle denir. Aracümle diğer cümlelerden bağımsızdır; çekimli yüklemi bulunan tam bir cümledir.

  • Çevre kirliliği,veriler de bunu doğruluyor, artıyor.
  • Gelecek, ki gelir sanıyorum, o zaman görüşürüz.

Uyarı:Yüklemindeki ekfiili düşmüş cümleler eksiltili cümle değildir:

  • Arkadaşımın kalbi (dir)
  • Sevgilerin en yücesi, insan sevgisi. (imiş)
  1. YÜKLEMLERİN TÜRÜNE GÖRE CÜMLELER :
  2. a) Ad (İsim) Cümlesi: Yükleminde ad ya da ad soylu bir sözcük (sıfat, adıl, belirteç, ilgeç, bağlaç, ünlem) bulunan, ek-fiille çekimlenmiş olan cümlelerdir.
  • Evin her köşesi * Seni soran adam buymuş.
  • En sevdiği şey,yürümekmiş. (fiilimsi)
  1. b) Eylem (Fiil) Cümlesi: Yüklemi fiil olan cümlelerdir:

*Buz gibi ayran içti.    *Ödevlerimde bana yardım etti.

* Evden kaçıvermiş.   *Uyarılara kulak vermelisin.

  1. ANLAMLARINA GÖRE CÜMLELER :

1.Olumlu Cümle: Yüklemin bildirdiği yargının gerçekleştiğini, gerçekleşmekte olduğuna veya gerçekleşeceğini bildiren cümlelerdir.

  • Deneme sınavı yarın yapılacak.
  • Bu arkadaşlar buranın yabancısıdır.
  1. a) Biçimce ve Anlamca Olumlu Cümleler: Bu cümlelerde olumsuzluk bildiren hiçbir dil birimi (ek, kelime) kullanılmaz.
  • İki günden beri sizi bekliyoruz.
  • Dün izlediğim film kötüydü.

b)Biçimce olumsuz, anlamca olumlu cümleler: Yükleminde olumsuzluk eki

(-ma, -me, -sız ) veya sözcüğü (yok, değil) bulunduğu halde olumlu yargı bildiren cümleler.

  • Sizi anlamıyor değilim. (anlıyorum)
  • Böyle iyi insanları kim sevmez ki? (herkes sever)
  • Bende de para yok değil. (var)
  • Sizi hiç aramaz mıyım? (ararım)
  1. Olumsuz Cümle: Olumsuz yargı bildiren cümlelerdir.

Ad cümleleri“yok,değil,-sız”;fiil cümleleri “-ma,-me”ile olumsuz yapılır.

  • İnsanların çoğu olayın nedenini bilmi
  • Aradığınız kişi burada Bulmak kolay değil.
  • Arkadaşım vefasızmış, durumuma üzülmedi.
  1. a) Biçimce de Anlamca da Olumsuz Cümleler:
  • Bu olaydan sonra buraya gelmiyor artık.
  • Bunları bilmek için öğretmen olmak şart değildir.
  • Yok bizi arayan soran kimsemiz.
  1. b) Biçimce Olumlu, Anlamca Olumsuz Cümleler:
  • Ne sordun, ne haber gönderdin.(sormadın,haber göndermedin)
  • Bu havada sokağa çıkabilirsen çık. (çıkamazsın)
  • Bu işleri bensiz bitirebilir mi sanıyorsunuz? (bitiremez)

3) Soru Cümlesi: Bir işin yapılıp yapılmadığını sormak, bir şeyin nedenini öğrenmek, bir durumla ilgili bilgi edinmek ya da kuşkuyu gidermek… gibi amaçlarla kurulan cümlelerdir.

  • Babanız geldi mi? * Bunları kimden duydun?

1) Gerçek Soru Cümlesi: Yanıt gerektiren, soru cümleleridir.

  • Soruyu kaç kişi çözmüş? * Derse girmeyecek misiniz?

2) Sözde Soru Cümlesi:Yanıt gerektirmeyen,cümleye değişik

anlamlar (şaşma, küçümseme, inanmayış, beklenmezlik, özlem…vb.) katmak için kurulan soru cümleleridir:*Annem gelir mi ki? (Olasılık)

  • Bunları ben mi söylemişim? (İnanmayış, yalanlama)
  • Sen de mi bu soruyu yanıtlayamadın? (Şaşma)
  • Hani, buraya gelince bize uğrayacaktın? (Sitem)
  • Ben, kimseye kötülük eder miyim? (Onaylatma)
  • Şimdi, sen bu adamla mı evleneceksin? (Küçümseme)

4) Ünlem Cümlesi: Taşkın duygularla coşkuları (korku, acıma, üzüntü, şaşma… gibi) seslenmeleri anlatan cümlelerdir.

  • Ah, nerede o güzel günler! (geçmişe özlem)
  • Ah, elim kırılsaydı da ona vurmasaydım. (pişmanlık)
  • Seni bağışladım sanma ha!… (uyarma)
  • Hadi gelmedin,bir haber gönderseydin! (sitem,hoş görmeme)
  • Keşke bizim de böyle bir babamız olsa! (istek)
  1. YAPI (YARGI SAYISI)BAKIMINDAN CÜMLELER:

bazı cümlelerde tek yüklem (tek yargı)bulunur: Kardeşim odasında kitap okuyor. (Tek yüklemli cümle)

bazı cümlelerde fiilimsi olur; Bu ressam müzik dinleyerek resim yapıyormuş.         (Fiilimsi bulunan cümle)

bazı cümleler ard arda gelen cümlelerden oluşur;Her sabah erken kalkar,kahvaltısını yapar,evden  çıkardı.(Birden çok yüklemi olan c.)

bazı cümleler ise bağlaçlarla birbirlerine bağlanır: Televizyon izlemeyiz ama haber ve belgeselleri kaçırmayız. (Bağlacı olan cümle)

1) Tek Yüklemli (Basit) Cümle:

Bir yüklemi olan, sadece bir yargı bildiren cümledir. İçerisinde tek yargı, tek fiil, dolayısıyla isim veya fiil cinsinden tek yüklem bulunan cümledir.

  • Dün akşam arkadaşlarla seni andık.
  • Gazetenin ilk sayfasında çıktı güzel fotoğrafınız.

2) Birleşik Cümle:

Bir temel yüklemi olduğu halde birden çok yargı bildiren cümledir. Yüklemin bulunduğu cümleye “temel cümle”, anlamca onu tamamlayan yargı gruplarına yan cümle denir.

Yan cümle, içinde eylemsi(fiilimsi) veya tamamlanmamış yargı bulunan öğedir.

Yan cümle temel cümlenin öznesi, nesnesi, belirteç tümleci, dolaylı tümleci veya edatlı tümleci olabilir.

  • Geçtiğimiz köprünün resmini çektik. (Nesne)

Y.C                                  T.C

Birleşik Cümle Türleri:

  1. Fiilimsili (Girişik) Birleşik Cümle: Eylemsilerle kurulmuş yan cümlelerle, temel cümleden oluşan cümlelerdir.
  • Unu eleyerek eleği duvara astı. (Belirteç Tümleci)

YC                            TC

  • Çalışmayı pek sevmiyor.

Uyarı: Bir cümlede ne kadar fiilimsi veya temel yargıyı tamamlayan yargı varsa o kadar yan cümle vardır.

  • Yolun kenarına oturan adam geçen taşıtları

YC (Özne)             YC(B.li N.)      TC

  • Fazla konuşmak insanı hata yapmaya yöneltir.

YC (Özne)                  YC (DT)     TC

  1. Ki’li Birleşik Cümle: İki yargının ki bağlacıyla bağlandığı cümlelerdir.
  • Görmüş ki anlatıyor.
  • Derdini anlat ki çare bulalım ona.
  • Kızıl havaları seyret ki akşam olmakta.
  1. İç içe Birleşik Cümle:Bir iç cümleyle, temel cümleden oluşan cümlelerdir. İç cümleler, asıl cümlenin öğesi olur.
  • Sevgisiz toplum olmaz,

İç cümle(B.siz N.)      TC(Yüklem)

  • Çocuk : “Annemi arıyorum.”

İç cümle(Nesne)      TC

  1. Koşullu Birleşik Cümle: Yan cümleciği –se, mi ile kurulan ve temel yüklemin gerçekleşip gerçekleşmemesini koşula bağlayan cümledir.
  • Çok çalışırsa kazanır.

Y.C(BT)     TC

  • Sizinle görüşmemiş olsaydım doğruları öğrenemeyecektim.

YC (Belirteç T.)                              TC

  • Çalışmadın mı başarılı olamazsın.

YC (BT)           TC

  1. Birden Çok Yüklemli Cümleler
  2. a) Sıralı Cümleler: İçinde birden çok tamamlanmış yargı bulunan cümlelerdir. Sıralı cümlelerde birden çok yüklem bulunur. Sıralı cümle iki grupta incelenir.
  3. Bağımlı Sıralı Cümle: Özne, tümleç ya da nesnelerinden birinin ortak olduğu cümlelerdir. Kısaca herhangi bir öğenin ortak olduğu cümlelerdir.
  • Onlar geldiler, kapının önünde durdular. (özneler ortak)
  • Çocukları seviyor, şefkatle kucaklıyordu. (özne, nesneleri ortak)
  1. Bağımsız Sıralı Cümle: Hiçbir ortak öğesi olmadığı halde anlamca birbirleriyle ilgili oldukları için bir arada yer alan bağımsız yargılardan oluşan cümlelere bağımsız sıralı cümle denir.
  • Çocuklar sınıfta ders çalışıyor; öğretmenler karneleri dolduruyor.
  • Radyo çalışıyor; oturanlar onu ilgiyle dinliyorlardı.
  • Evden sessizce çıktık; sokakta lambalar yanmıyordu.
  1. Bağlaçlı (Bağlı) Cümle: En az iki yüklemin, yani iki yargının “ve, veya, ya da fakat, ama” gibi bağlaçlardan biriyle bağlandığı cümlelerdir.
  • Öğrenciler geldi; fakat öğretmen gelmedi.

Siz oturun ama ben gideceğim.

Loading Facebook Comments ...

Bir Cevap Yazın